Tshekatsheko ya Mofeme wa Setswana go ya ka Tsamaiso ya Thutapopofoko (An Analysis of Setswana Morphemes in the Morphological Process)

Abstract

Patlisiso e, ke tshekatsheko ya dimofeme tsa Setswana mo tsamaisong ya thutapopofoko ka tiriso ya moralo le mmeo wa patlisiso ya khwalitatifi. Mmatlisisi o dira patlisiso e, gonne go na le ketsaetsego ya tsamaiso le tiriso ya thutapopofoko mo thutong ya Setswana. Se se dira gore bontsi ba baithuti ba se nne le kgatlhego ya go ka ithuta le go dira dipatlisiso ka thuto ya borutapuo mo dithutong tse dikgolwane. Patlisiso e kokoantse dinewana go tswa mo dikwalong tse di jaaka dibuka, dipatlisiso le diatikele tse di buang ka borutapuo (Linguistics), le tshekatsheko ya ditlhogokgolo (thematic analysis) go tsharolola tshedimosetso mo dibukeng tse di tlhophetsweng patlisiso go fetlha ditlhogwana tse di tsamaelanang le kago ya mafoko ka tiriso ya dimofeme go ya ka tsamaiso ya thutapopofoko. Mooko wa patlisiso o thaetswe mo melebong le maremelo a tiori a a jaaka: Tiori ya Thuta- Tshekapopofoko (Morphological Theory) le ditsela tse pedi tse di kopanetsweng(dual approach) tsa molebo “Molebo wa Kagosešwafoko (Synthesis Approach) le Tshekatshekofoko (Analysis Approach) ka Aronoff le Fudeman (2011)”. Tiori le melebo e, di neelana ka motheo o o tiileng wa go sekaseka seabe sa popego le tiragatso ya dimofeme mo puong ya Setswana. Motlhodimogolo o tsepamisitse mo go lemogeng mekgwa le ditsamaiso tse di amegang mo kagong ya popego ya mafoko a Setswana ka tiriso ya dimofeme. Se sengwe ke go sekaseka melao e e laolang go bopiwa ga mafoko, mekgwa e e lemogilweng mo tshekatshekong ya popego ya mafoko, le dikgwetlho tse di leng teng mo tirisong ya dimofeme mo popegong le karoganyetsong ya mafoko. Dibuka tse borre Ntsime le Krüger (1999) le Setshedi (1999) ke tsona metswedimegolo e e batlisisiwang le go sekasekwa go sedisisa tsela tsa thutapopofoko le melao e e laoleng dimofeme tsa Setswana mo kagong ya mafoko. Mmatlisisi o tlhagisitse mererwane e e thusang ka karoganyetso, tlhagiso ya diphetene tsa popofoko le seabe sa dimofeme mo thutapopofokong ya Setswana ka kakaretso. Maikaelelo a patlisiso e, ke go thusa go tlhaloganya ka botlalo dipharologantsho le go itse se se tlisitseng go etseetsega ka ga thutapopofoko mo thutong ya Setswana. Patlisiso e lebile gape, seabe sa dimofeme jaaka dikarolwana tsa botlhokwa mo kagong ya mafoko. Botlhokwa jwa patlsiso e, ke go neelana ka kitso e e sa nonotshang fela mo bobatlisising mme e ka dirisiwa mo go bolokeng le go v tsweletseng thuto ya borutapuo mo ditheong tse dikgolwane tseo di rutang puo ya Setswana ka bophara. Se se tlaa thusa mo go tloseng dikgoreletsi tsa thutapopofoko ya Setswana, go naya tharabololo ya dikgwetlho tsa popego le go thusa go oketsa kitso ya dipuo tsa bantsho fa go sekaseka borutapuo. Ka jalo, mmatlisisi o bone go tshwanela go gatelela go kopanngwa ga Molebo wa Kagosešwafoko (Synthesis Approach) le Tshekatshekofoko (Analysis Approach) fa go dirwa ka popegofoko. Patlisiso e, e fitlheletse gore go sa tshwaneng ga dikwalo tsa borutapuo mo thutong ya go bopa mafoko a Setswana go tlisa kwelo e e kwa tlase ya go ka kwala, ithuta le go dira dipatlisiso ka ga thuto ya borutapuo mo ditheong tse di rutang Setswana. Tshwaelo e, e botlhokwa mo tshomarelong le tsweletsong ya Setswana jaaka karolo e e botlhokwa ya borutapuo jwa bantsho jo bo sa ntse bo le kwa morago.